Sołtys: Mieczysław Szymański

Liczba mieszkańców: 784

        Początki Gnojna są bardzo stare. Według inwentarza  wykonanego w parafii w XVII wieku wspomina się o krwawej bitwie z Tatarami w 1241 roku w Chmielniku podczas, której  „kościół w Gnojnie był okropnie zrabowany i zabudowania zniszczone”.

        Pierwszymi właścicielami osady Gnojno byli rycerze, którzy później przyjęli nazwisko Gnojeńscy. Nazwisko Gnojeńscy lub Gnoiński różnych herbów powtarza się w wielu miejscowościach dawnej Małopolski i całej Rzeczpospolitej. Trudno teraz stwierdzić, którzy Gnojeńscy pochodzili z jakiej linii rodu. W tej okolicy we wczesnym średniowieczu spore działy mieli otrzymać od książąt i królów  rycerze herbu Grzymała (Grzymalici). Do podarowanych dóbr miało należeć też Gnojno skąd wywodzili się później Gnojeńscy herbu Grzymała. Według Herbarzy pierwszym znanym przedstawicielem tego rodu był Przecław z Gnojna wzmiankowany w 1246 roku .  Według Herbarza Gnojeńscy należeli do średniozamożnych rodów małopolskich. W XIV stuleciu wspomina się Mikołaja kanonika krakowskiego z Gnojna, Pełkę z Gnojna wielkorządcę krakowskiego w latach 1386,1388 i 1391. Pełka następnie został burgrabią krakowskim w 1392 roku. Był to bardzo ważny urząd zarządcy zamku krakowskiego (Wawelu), akurat w czasie gdy panowali Jagiełło i Jadwiga. Synami Przecława byli Żegota, Zbigniew, Pełka i Adam z Gnojna (wzmiankowani w latach 1399-1400). Gnojeńscy w tym czasie posiadali również wiele innych dóbr w Małopolsce .  Syn Pełki - Zbigniew został proboszczem wiślickim i kanonikiem krakowskim na przełomie XIV i XV stulecia. Jego brat Żegota zastąpił ojca na urzędzie burgrabiego krakowskiego. W 1439 roku bracia z Gnojna zaangażowali się w antykrólewską konfederację Spytka z Melsztyna  i to zapewne spowodowało upadek znaczenia tej linni rodu. Z Gnojna wywodzili się  także Gnojeńscy herbu Łodzia, zapewne gałąź rodu Grzymalitów z Gnojna. Na początku XV wieku notuje się Sandka Gnojeńskiego, w 1438 roku Jana z Gnojna herbu Łodzia .
         Równie stare co osadnictwo są również dzieje parafii w Gnojnie. Na pewno istniał kościół i parafia w roku 1325, ponieważ zachowały się dokumenty mówiące o parafii  i proboszczu „de Gnoyno” (z Gnojna).  Według Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce kolejne kościoły w Gnojnie były budowane na dawnym grodzisku wczesnośredniowiecznym . Wszystko to świadczy o bardzo starych dziejach osadnictwa w Gnojnie, które sięga zapewne początków państwa polskiego. Niestety niewiele zachowało się dokumentów z tamtych czasów. O starodawnym osadnictwie w tym terenie świadczą też informacje historyków i archeologów dotyczące dworu w Gnojnie. Katalog Zabytków zapisał na jego temat „pierwotny, zapewne w innym miejscu, wzmiankowany jako „castellim” (….). Położony na wzgórzu, ze śladami fosy i wałów od północy i wschodu” . Dwory z czasów XVI wieku i późniejszego nie miały fos i wałów. Są to pozostałości wcześniejszych dworów w Gnojnie.  O zameczku w Gnojnie wspomina też Bartosz Paprocki w swoim Herbarzu w czasów XVI wieku . Zatem można sądzić iż na początku średniowiecza istniała tu niewielka umocniona osada wraz z kościołem, którego początki sięgają przynajmniej XIII wieku. Świadczy to o roli Gnojna we wczesnym średniowieczu.
         Dokładniejszy opis parafii Gnojno z połowy XV wieku zostawił nasz wielki kronikarz Jan Długosz. Według niego w parafii istniały dobra królewskie, dobra zakonne (klasztor z Buska) oraz dobra prywatne. Samo Gnojno stanowiło własność Przecława Wojszyka z Gnojna herbu Łodzia. W tym  czasie wybudowano nowy kościół w Gnojnie z kamienia ciosanego .
         Wspomniany wyżej Przecław Wojszyk był przedstawicielem rodu Gnojeńskich. Imię Przecław powtarza się w w rodzie Gnojeńskich również w następnych wiekach. W połowie XVI wieku jeden z nich, również Przecław z linii Wojszyków Gnoińskich został zwolennikiem różnowierców. Okolice Rakowa i Pińczowa były jednym z głównych ośrodków reformacji w Polsce. Wizytator kościelny podaje takie zdarzenie z 1564 roku „Przecław Wojszyk dziedzic wsi Gnojno, sprowadziwszy niejakiego heretyka Marcina z Chmielnika, wśród oktawy WW Św. W dzień poświęcenia kościoła przywiódł go do świątyni, w czasie odprawiania Mszy Świętej i chciał go wprowadzić na ambonę, leczy gdy się temu mocno oparł proboszcz miejscowy ks. Hieronim Chycki, syn sędziego nowo miejskiego Korczyńskiego wspomniany Marcin miał kazdanie od ołtarza pełne bluźnierstw przeciw świętym i kapłanom” . W tym czasie dziedzice Gnojna przeszli na kalwinizm. Nie mogli jednak przejąć miejscowego kościoła na zbór wybudowali więc dwór-zbór w Gnojnie. Stąd właśnie dwór gnojeński ma nieco inny kształt i układ przestrzenny niż typowe dwory polskie z tamtych czasach.
         Gnojno doświadczyło w XIII wieku napadu tatarskiego, zaś w 1542 roku w kronikach kościelnych zapisano „nadleciała z Moskwy, nic nie zostało z drzew, na polach, ogrodach, co spowodowało głód i śmierć”. 
         W drugiej połowie XVI wieku Gnojeńscy zapewne nadal dziedziczyli w Gnojnie, lecz wydzierżawili  ten majątek Kasprowi Piątkowskiemu. To właśnie jego wymienia w 1579 roku spis podatkowy powiatu wiślickiego. Tytułowano go tenutariuszem, czyli dzierżawcą Gnojna. W tym czasie Gnojno liczyło 6 łanów ziemi na której mieszkało 12 chłopów. We wsi była też pewna liczba chałupników, zagrodników i rzemieślników.                
        Ciekawe są początki szkolnictwa w Gnojnie. Już  w latach sześćdziesiątych XVI wieku istniała we wsi szkoła parafialna (katolicka). Podczas wizytacji biskupa Padniewskiego zapisano „jest magister szkolny wraz kantorem”. Kolejna wizytacja z ostatnich lat XVI wieku mówi o kierowniku szkoły nazwiskiem Marcin Wójcik z Gnojna, który ma dom z ogródkiem i 4 zł pensji.  W latach 1616-30 kierownikiem szkoły był Krzysztof Słapowicz. Opisano go jako żonatego lubiącego pić w karczmie. Miał on dom z ogródkiem i pensje od proboszcza. Istnienie szkoły odnotowano też w połowie XVII wieku. Po potopie szwedzkim nie ma już informacji o szkolnictwie w parafii.
         W końcu XVI wieku w Gnojnie zbudowano nowy kościół. Wspomina o nim wizytacja biskupa Kazimierskiego z lat 1596-1598. Według przekazów kościół nie został sprofanowany przez różnowierców i cały czas stanowił własność katolików. W tym czasie właścicielami Gnojna była już rodzina Rzeszowskich .
         Brak dokładniejszych danych o właścicielach majątku w pierwszej połowie XVII wieku. Być może byli nimi Lanckorońscy wspominani przez Jana Wiśniewskiego w opisie parafii . W połowie XVII wieku właścicielem majątku Gnojna został zapewne Krzysztof Michał Rupniewski herbu Szreniawa pochodzący z Nadzowa i Bolowa w ziemi krakowskiej. W młodości przebywał na dworze króla Władysława IV i jego następcy Jana Kazimierza. Królowie bardzo go lubili i uczynili honorowym dworzaninem. Wkrótce potem posypały się godności wojskiego krakowskiego (1651) i kasztelana sądeckiego. Szlachta wybierała go także na posła. W latach sześćdziesiątych sprzyjał jednak antykrólewskiej opozycji. Rupniewski zmarł na przełomie 1670 i 1671 roku. Pozostawił kilku synów, w tym Jana Zygmunta (ur. 1653). To właśnie Jan Zygmunt odziedziczył Gnojno po ojcu.  Za jego czasów w 1677 roku na nowo poświecono miejscowy kościół . Było to konieczne, ponieważ za czasów wojen szwedzkich świątynia została sprofanowana i zniszczona. Jan Zygmunt Rupniewski według przekazów zmarł młodo  i Gnojno przeszło na własność innych członków rodu Rupniewskich. Dobra te przejął krewny Jana Zygmunta - Stefan Rupniewski syn Krzysztofa i Katarzyny z Ożarowskich. Była to rodzina kalwińska. Stefan urodził się w 1671 roku w Bidzinach u Stefana Bidzińskiego dobroczyńcy jego rodziców  (matką Krzysztofa była Zofia z Bidzińskich, siostra Stefana).  Zapewne nadano mu imię po ich patronie. Stefan Bidzińscy należał do bogatej szlachty małopolskiej i  został z czasem wojewodą sandomierskim,. Jego głównym majątkiem obok Bidzin były Januszowice koło Gnojna. Bidziński sam w młodości był wyznawcą kalwinizmu, ale z czasem został fanatycznym katolikiem. Pod jego wpływem młody Stefan Rupniewski przeszedł na katolicyzm. Uczył się w szkołach w Sandomierzu i Krakowie. W 1698 roku przyjął święcenia kapłańskie. W 1703 roku został proboszczem w Bidzinach. W 1713 roku dostąpił godności biskupa kamienieckiego. Rozwinął Kościół w województwie kamienieckim (Kamieniec Podolski), potem również biskupem łuckim. Wiele parafii w Polsce (szczególnie na Podlasiu) wiele zawdzięcza jego energii.  Nie angażował się w politykę poświęcając się życiu Kościoła. Zmarł w 1731 roku . Zapewne jeszcze w końcu XVII wiek Gnojno przekazał swemu krewnemu Stanisławowi Rupniewskiemu, który w czasach wojen tureckich dostał się do niewoli i wrócił w 1709 roku. To właśnie on miał zasadzić topole włoskie w Gnojnie jako pierwsze w kraju. To właśnie Stanisław Rupniewski w Grabkach zbudował pałac w stylu tureckim i według przekazów miał tam urządzić harem.  Stanisław Rupniewski był też wojskim sandomierskim, kasztelanem konarsko-kujawskim, kasztelan małogojskim i starostą szydłowskim. Zmarł w 1764 roku. Majątek następnie przeszedł na jego syna Ignacego  tytułowanego dziedzicem Gnojna i Gorzakwi . Zapewne synem Ignacego był Franciszek Rupniewski, który doszedł do wielkich godności w województwie sandomierskim i uczynił dwór w Gnojnie jednym z najważniejszych dworów w ziemi sandomierskiej. Franciszek Rupniewski został sędzią ziemskim sandomierskim. To właśnie jego wymienia Regestr Dicezjów z 1784 roku jako dziedzica Gnojna i okolicznych wsi .  
         Na przełomie XVIII i XIX wieku Gnojno było siedzibą rodu Rupniewskich. To tutaj urodził się w 1802 roku Roman Kajetan Jakub Rupniewski, syn Józefa (brat Franciszka?), żołnierz i malarz. W 1808 roku Franciszek Rupniewski, sędzia ziemski,  dziedzic Gnojna napisał testament, w którym swoim sukcesorem uczynił syna Jana Nepomucena. Jan Nepomucen miał spłacić resztę rodziny, w tym siostrę Annę.  Jednak w 7 III 1811 Jan Nepomucen  zmarł, a jego ojciec  dopiero kilka lat później (15 VI 1815 roku). Wtedy Gnojno przeszło na własność rodziny Anny – żony Wiktoryna Łuniewskiego.  W ten sposób Gnojno stało się własnością  rodziny Łuniewskich do czasu II wojny światowej. 
         Wiktoryn Łuniewski urodził się w Łuniewie Małym na Podlasiu (gmina Klukowo) w rodzinie drobnoszlacheckiej. Do tej pory mieszkają tam liczni Łuniewscy herbu Łukocz. Wiktoryn w młodym wieku został dworzaninem biskupa kujawskiego Ostrowskiego, który z czasem został prymasem Polski. Ostrowski uczynił Łuniewskiego administratorem swoich dóbr. Rodzice Łuniewskiego jeszcze sami uprawiali swoje kawałki ziemi, a Wiktoryn przy prymasie dorobił się wielkiego majątku. Skupił (lub dzierżawił) wiele dóbr między Krakowem a Sandomierzem (dzierżawca Chrobrza). Ożenił się z panną z możnego rodu Anną z Rupniewskich i został dziedzicem Gnojna. Synem Wiktoryna był Wiktor urodzony w Chrobrzu w 1793 roku. Tenże odziedziczył Gnojno w 1815 roku i dziedziczył tu aż do 1877 roku. Należał do wielkich polskich. W latach 1810-1815 służył w wojskach Księstwa Warszawskiego. Przeszedł wszystkie ówczesne kampanie wojenne, w tym również wyprawę na Rosję, gdzie został ranny pod Możajskiem. Po 1815 roku zajął się swoim majątkiem odziedziczonym po ojcu zmarłym ojcu. W czasie Powstania Listopadowego wstąpił do wojska jako major ułanów. Mianowano go komisarzem wojennym województwa krakowskiego.  Płyta nagrobna z kościoła w Gnojnie głosi  „w męskim wieku oddany rolnictwu, był posłem Szydłowskim i sędzią pokoju, radcą wojewódzkim Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego i Dyrekcji Ubezpieczeń. Na starość dotknięty chorobą cierpiał długo i z poddaniem chrześcijańskiem w 84 roku życia a d. 9 czerwca 1877 roku zasnął w Bogu w dobrach dziedzicznych Gnojno. Dobry chrześcijanin, dobry syn Ojczyzny prawy obywatel, wzorowy gospodarz, najlepszy mąż i ojciec. Pokój jego duszy” . W kościele w Gnojnie zachowało się jeszcze wiele innych inskrypcji poświęconej Łuniewskim i Rupniewskim.
          Wiktor Łuniewski ożenił się z Ludwiką Różycką (1800-1874). Miał z nią trzy córki (Aniela, Maria, Karolina) oraz pięciu synów: Bolesława, Edwarda, Henryka, Kazimierza i Erazma. Dobra Gnojno przejął najmłodszy z nich- Erazm Łuniewski żonaty z Marią Bogdańską. Miał on córkę Annę i synów: Gabriela, Witolda, Wiktora i Tadeusza. Erazm Łuniewski zmarł 7 grudnia 1915 roku. W kościele w Gnojnie jest tablica poświęcona jego pamięci.
         Gnojno w czasach XVIII – XX wieku było dość dużą i ważną miejscowością. W końcu XIX wieku istniał tu szpital (schronienie) dla starców i kalek. Początki szpitala w Gnojnie sięgają roku 1620, gdy dziedzic Jarząbek Hieronim Zagórski przekazuje ziemie posiadaną w Gnojnie na szpital. W następnych latach zrobiono zapis na rzecz tego szpitala z gminy żydowskiej z Szydłowca (Żydzi musieli płacić na utrzymanie szpitala określone sumy pieniędzy). Szpital  istniał  jeszcze w latach dwudziestych XX wieku. Rupniewscy opiekowali się szpitalem i upominali się o środki dla niego. Zachowały się dokumenty które świadczą o tym jak w 1789 ks. Rupniewski upomina w gminie żydowskiej o nie zapłacone sumy.
         Gnojno stanowiło największą osadę w okolicy. W 1787 roku notowano tutaj  373 mieszkańców, w tym 23 Żydów (cała parafia 2 250).  W 1827 roku we wsi mieszkało  już 480 mieszkańców w 57 domach.  W 1864 roku ustanowiono gminę wiejską Gnojno. Według opisu z końca XIX wieku (około 1882 roku) parafia Gnojno liczyła 5 087 dusz. Natomiast gmina Gnojno liczyła 4 879 mieszkańców i zajmowała obszar 12 995 mórg ziemi. Miejscowość Gnojno w tym czasie posiadała kościół murowany, szkołę gminną oraz dom schronienia dla starców i kalek. W czasie uwłaszczenia ziemi dworskiej powstało tutaj 34 gospodarstwa na 124 morgach ziemi.
         We wsi wyróżniał się dwór Łuniewskich pochodzący z XVI wieku przebudowywany w następnych latach. Dobra ziemskie  Gnojno obejmowały folwarki: Gnojno, Pożogi, Wiktorów, Piasek. W dobrach  znajdowały się: gorzelnia, młyn amerykański, młyn wodny i tartak. Po Erazmie Łuniewskim (zmarłym w 1915 roku) dobra Gnojno odziedziczył Gabriel Łuniewski urodzony w 1871 roku.  Łuniewski był na przełomie XIX i XX wieku ważną osobistością w okolicy. Był członkiem Rady Stanu, radcą Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, prezesem Związku Ziemian. Ożenił się w 1897 roku w Zofią z Pohoreckich . Mieli dzieci Erazma (ur. 1898), Gabriela (ur. 1900), Elżbietę, Romana (ur. 1906). Dwaj ostatni pomagali ojcu w gospodarstwie w okresie międzywojennym i w czasie wojny. Majątek liczył ówcześnie ponad 600 ha. Właściciel majątku, Gabriel Łuniewski zmarł w 1944 roku.
         W czasach świetności, w okresie międzywojennym bywał tu ksiądz Jan Wiśniewski. Zapisał on w swoich opisach parafii. „Miejscowy dwór, dawniej zamkiem zwany, piętrowy, w czworobok zbudowany, z podwórkiem we środku, szkarpami zewnątrz wzmocniony, ze sklepionymi sieniami, posiada cenne archiwum od XV wieku, piękne zbiory muzealne, piękną bibliotekę z rzadkimi i cennymi okazami. W podziemiach pałacu była krypta sklepiona, gdzie chowano ciała Arjan, wszak kilku Rupniewskich, nawet rodzice biskupa [Stefana Rupniewskiego], należeli do tej sekty” . W Gnojnie w 1921 roku naliczono 124 domy i 657 mieszkańców, w tym 6 Żydów i 1 prawosławnego. Obok istniał folwark Gnojno liczący ówcześnie 4 domy mieszkalne i 113 mieszkańców, w tym 4 Żydów .        
          W okresie międzywojennym Gnojno było całkiem sporą, rozwiniętą gospodarczą miejscowością. Główną postacią w gminie był Gabriel Łuniewski. Do niego należało 616 ha ziemi w okolicy. Posiadał on także: gorzelnie, rektyfikarnie spirytusu, tartak i młyn.  W Gnojnie notowano dwóch cieśli: A. Strużyckiego i W. Strużyckiego. Sklep spożywczy prowadził F. Witczak. Notowano szewców: W. Pasternaka, M. Strużyckiego i S. Zawieruchę. W Gnojnie był także punkt „wyszynku trunków” J. Wachowy. Działało w Gnojnie także spółdzielcze stowarzyszenie spożywcze.
         Rozwój miejscowości zatrzymała II wojna światowa.